Shini-e: herdenkingsprenten van kabuki en een laatste afscheid

Een gezicht, een gewaad, enkele regels tekst. Op het eerste gezicht kan een Japanse acteursprent een vertrouwd plezier bieden: de kans om een opvallend portret en de vaardigheid van de ontwerper te bewonderen.

Dan identificeert een museumtekst het als een herdenkingsportret, en verandert het beeld.

De persoon die ons aankijkt is overleden. De tekst kan zijn postume naam vermelden of een gedicht bewaren. De prent behoort tot een moment waarop een publiek leerde iemand te herinneren die het nooit meer zou zien optreden.

Dat is wat mij aantrekt in shini-e, de herdenkingsprenten die vooral met kabuki-acteurs worden geassocieerd. Ze maken me nieuwsgierig naar de mensen die deze beelden als eersten wilden hebben en naar wat een vertrouwd gezicht voor hen kan hebben betekend.

Wat zijn shini-e?

Shini-e zijn Japanse herdenkingsprenten, vaak vertaald als “doodsprenten”. JAANUS, het woordenboek van Japanse kunstterminologie, beschrijft negentiende-eeuwse voorbeelden als afbeeldingen die werden gepubliceerd om het overlijden van een bekende persoon bekend te maken en te bidden voor de rust van diens ziel. De meeste onderwerpen waren kabuki-acteurs, al werden ook schrijvers en kunstenaars herdacht. projects.mcah.columbia.edu

Die combinatie van aankondiging, portret en gebed vind ik interessant. Eén blad kon nieuws overbrengen en tegelijk een manier bieden om de overledene te herinneren.

Ik vind het nuttig om die verschillende functies in gedachten te houden. Ze moedigen me aan om de tekst rond de figuur evenveel aandacht te geven als het gezicht.

Een afscheid bij een waterval

Een voorbeeld waarmee ik zou beginnen is Utagawa Kunimasa’s Herdenkingsportret van Ichikawa Danjūrō VI, gedateerd 1799 en bewaard in het University of Michigan Museum of Art.

De acteur knielt voor een waterval met de handen gevouwen. Voor hem ligt een waaier met een gedicht op de grond. Het museum plaatst de herdenkingsportretten van deze acteur onder de vroege voorbeelden van het genre. University of Michigan Museum of Art

Het is de waaier die me doet stilstaan. Zo’n klein voorwerp geeft het oog een plek om te rusten en nodigt ons vervolgens uit om te lezen.

Als je het doel van het portret kent, veranderen de vragen die je eraan stelt. Waarom hem via dit gebaar herinneren? Wat voegt het gedicht toe? Hoe zou iemand die de acteur goed kende deze scène hebben begrepen?

Ik zou een betrouwbare lezing van de inscriptie willen hebben voordat ik een antwoord geef. Maar zelfs die onbeantwoorde vragen maken het portret boeiender.

1854: meer dan honderd manieren om één acteur te herinneren

De reactie op de dood van Ichikawa Danjūrō VIII geeft een opmerkelijk beeld van de schaal die deze vorm van herdenken kon bereiken. JAANUS vermeldt naar schatting 120 tot 130 verschillende rouwprenten na zijn dood in Osaka in 1854.

Dat aantal verwijst naar verschillende ontwerpen, niet naar het totale aantal afgedrukte bladen.

Ik vind de verscheidenheid veelzeggender dan het getal alleen. Op hoeveel manieren kan een publiek een afscheid van dezelfde persoon voorstellen? Welk gezicht, gebaar of herinnerde rol voelt passend?

Het University of Michigan Museum of Art merkt op dat herdenkingsbeelden van Danjūrō VIII hem onder meer tonen terwijl hij over een wolk loopt, op een lotusbloem zit of naar een andere wereld wordt gedragen terwijl bewonderaars hem proberen tegen te houden.

Dat laatste idee is bijzonder aangrijpend. Het verlangen om iemand bij ons te houden is gemakkelijk te herkennen, ook wanneer de beeldtaal uit een andere tijd en cultuur komt.

De performer herinneren via een rol

Een herdenkingsportret van Danjūrō VIII door Kunisada, eveneens in de collectie van Michigan, brengt de theatrale identiteit van de acteur in het afscheid. Het museum identificeert de voorstelling voorzichtig als Enya Hangan uit Chūshingura, waarmee de tragische scène van het personage wordt verbonden met de dood van de acteur door zelfdoding.

Voor mij roept dit een moeilijke vraag op: wanneer we een performer herinneren, hoeveel van die herinnering behoort tot de persoon en hoeveel tot de personages waardoor we hem kenden?

Ik kan die zaken niet namens zijn publiek van elkaar scheiden. Het portret maakt me bewust van hoe nauw ze verweven konden raken.

Het verandert ook de manier waarop ik naar kabuki-acteursprenten kijk. Het identificeren van de performer en de rol opent vragen over waarom juist die voorstelling werd gekozen.

De woorden rond het gezicht

Herdenkingsprenten konden een postume boeddhistische naam, een doodsgedicht, informatie over de begrafenis en geboorte- en sterfdata bevatten.

In Kunisada’s portret van Danjūrō VIII identificeert het museum rechtsboven zijn postume naam en sterfdatum, met daarboven een herdenkingsgedicht.

Dit zijn details die ik zou missen als ik de tekst alleen als onderdeel van de compositie zou behandelen. Een onbekend lijkende naam kan een belangrijke aanwijzing zijn voor het doel van de afbeelding.

Bij het bestuderen van een mogelijke shini-e zou ik beginnen met een gedocumenteerde catalogusvermelding en daarna de inscripties vergelijken met het exacte ontwerp. Alleen een plechtige uitdrukking laat te veel vragen open.

Een album dat het afscheid bewaart

De Milwaukee Public Library bewaart een accordeongebonden plakboek met negentiende-eeuwse Japanse prenten waarin Danjūrō VIII en Bandō Shūka I herhaaldelijk voorkomen. De bibliotheek beschrijft hun herdenkingsprenten als een breuk in de volgorde van het album.

Ik vind dat een bijzonder interessante manier om over deze objecten na te denken. De plaatsing van de ene prent naast de andere kan veranderen hoe beide worden gelezen.

Een portret op zichzelf nodigt uit tot één soort aandacht. Een herdenkingsbeeld tegenkomen na meerdere afbeeldingen van dezelfde vertrouwde performer roept iets anders op. De volgorde geeft het afscheid een plaats binnen een grotere verzameling beelden.

We hoeven de gevoelens van de samensteller van het album niet te verzinnen om de zorg waarmee die pagina’s zijn gerangschikt te waarderen.

Wat er overblijft na de voorstelling

Wanneer ik Japanse houtblokprenten bekijk, trekken details mij aan die helpen begrijpen waarom iemand een afbeelding wilde bewaren.

Bij shini-e keer ik terug naar de waaier bij de waterval, de namen boven een gezicht en de bewonderaars die een vertrekkende acteur proberen tegen te houden. Elk biedt een ander vertrekpunt om herinnering te begrijpen.

Ik zal de stemmen van deze acteurs nooit horen of de bewegingen zien die hun publiek kende. Maar ik kan de beelden bekijken die na hun dood zijn gemaakt en proberen te begrijpen wat mensen besloten te bewaren.

Dat geeft deze stille portretten voor mij een blijvende aantrekkingskracht. Er is altijd nog iets te lezen en nog een reden om opnieuw te kijken.