Het plezier van Netsuke verzamelen: kleine schatten, grote verhalen

Netsuke: kleine schatten, grote verhalen

Een persoonlijke beschouwing over kunst, schoonheid en het plezier van netsuke verzamelen.

Er is iets aan netsuke dat mij altijd heeft gefascineerd. Misschien is het hun formaat, de verfijning van de details of dat bijna onverklaarbare vermogen om zoveel uit te drukken in iets dat zo klein is.

Soms denk ik dat netsuke verzamelen een beetje voelt alsof je weer kind bent.

Als kind worden we aangetrokken door kleine figuren en voorwerpen die we in onze handen kunnen houden, van alle kanten kunnen bekijken en tot personages in onze eigen verhalen kunnen maken. We vinden het leuk ze te verzamelen, nieuwe te ontdekken en dat ene stuk te vinden dat om de een of andere reden specialer voelt dan alle andere.

Ik denk niet dat die fascinatie ooit helemaal verdwijnt. We worden ouder, onze smaak ontwikkelt zich en we beginnen te zien dat sommige van die kleine figuren opmerkelijke kunstwerken kunnen zijn.

Dat is wat ik in netsuke terugvind.

Een wereld in de palm van je hand

Ik heb altijd bewondering gehad voor de vaardigheid die nodig is om een klein stukje hout, ivoor, gewei of een ander materiaal te veranderen in een sculptuur vol leven.

Sommige netsuke meten maar enkele centimeters en toch stralen ze een uitzonderlijk gevoel van expressie en beweging uit. Op deze schaal doet zelfs het kleinste detail ertoe.

Een dier lijkt elk moment te kunnen bewegen. Het gezicht van een oude man doet een heel leven aan ervaringen vermoeden. Een mythische figuur draagt zo’n uitgesproken uitdrukking dat je bijna kunt bedenken wat hij denkt.

Dit alles wordt met de hand gevormd, met geduld, nauwkeurige observatie en uitzonderlijk vakmanschap.

Ik stel me graag de snijder aan het werk voor, uren — misschien dagen — bezig met een stuk dat uiteindelijk in iemands handpalm zou passen. Ik denk aan alle keuzes die daarbij komen kijken: welke details te benadrukken, waar dieper te snijden en wat aan onze verbeelding over te laten.

Goed snijwerk gaat verder dan het nauwkeurig weergeven van een figuur. Het geeft die figuur persoonlijkheid. Op de een of andere manier begint een voorwerp te voelen alsof het een eigen leven heeft.

De verhalen achter de figuren

Een van de dingen die ik het meest waardeer aan het verzamelen van netsuke is dat ik nooit ophoud met leren.

Een figuur kan verbonden zijn met een verhaal, een legende, een religieuze overtuiging of een alledaags moment uit het Japan van vroeger.

Sommige beelden godheden of personages uit de Japanse folklore uit. Andere tonen dieren met symbolische betekenissen, scènes uit de literatuur, traditionele beroepen of gebruiken die tegenwoordig ver verwijderd lijken van ons eigen leven.

Soms kies ik een stuk simpelweg omdat ik het snijwerk of de uitdrukking mooi vind. Pas later, wanneer ik me in het onderwerp verdiep, ontdek ik een verhaal waar ik nog niets van wist.

Dat is een van de stille genoegens van verzamelen: een kleine sculptuur kan je meenemen door eeuwen van cultuur en geschiedenis.

Hoe langer ik met netsuke bezig ben, hoe meer ik erin zie. Naast hun schoonheid vangen we glimpen op van wat mensen geloofden, waar ze bang voor waren, hoe ze leefden en waar ze om lachten.

De humor die ons nog altijd laat glimlachen

De humor van de snijders vind ik bijzonder innemend.

Als we aan historische Japanse kunst denken, denken we vaak aan spiritualiteit, discipline en uitzonderlijk vakmanschap. Netsuke laten ook een speelse en wonderlijk menselijke kant zien.

Er zijn figuren die gekke gezichten trekken, dieren die zich als mensen gedragen, overdreven uitdrukkingen, absurde situaties en scènes met een uitgesproken ondeugende geest.

Sommige stukken lijken uitsluitend te zijn gemaakt om een glimlach op te roepen.

Ik vind het prachtig om te bedenken dat een snijder tweehonderd jaar geleden plezier kon hebben in het bedenken van een scène — en dat iemand aan de andere kant van de wereld diezelfde scène vandaag in de hand kan houden en om dezelfde grap kan lachen.

Er zit iets bijzonders in die verbinding.

Over de afstand van tijd en plaats heen herkennen we een vertrouwd gevoel voor ondeugd. Mensen vonden toen, net als wij nu, plezier in de kleine absurditeiten van het leven.

Een minuscuul snijwerk kan die gedeelde menselijkheid verrassend dichtbij brengen.

Het plezier van kijken en vinden

Voor mij zit een groot deel van het plezier van netsuke verzamelen in de zoektocht.

Kleine antiekwinkels in Japan binnenlopen. Over markten struinen. Met handelaren praten. Tientallen stukken aandachtig bekijken totdat er plotseling één is waardoor ik stilsta.

Soms is het een uitzonderlijk werk. Soms is het een veel eenvoudiger figuur met iets dat moeilijk uit te leggen is: een uitdrukking, een compositie, een bepaalde persoonlijkheid.

Dan komt dat gevoel dat iedere verzamelaar zal herkennen:

Er is iets bijzonders aan dit stuk.

Het oudste stuk, het duurste stuk of het stuk dat door de bekendste kunstenaar is gesigneerd, is niet altijd het stuk dat mij het meest bijblijft. Kwaliteit en authenticiteit zijn natuurlijk van groot belang. Maar ook de persoonlijke band die we met een bepaald werk voelen telt mee.

Ik heb technisch schitterende snijwerken gezien die mij nauwelijks raakten. En ik heb ook minutenlang naar veel bescheidener stukken gekeken omdat er iets aan was dat mijn aandacht vasthield.

Dat is een deel van wat verzamelen zo persoonlijk maakt. Ieder van ons ontwikkelt een eigen manier van kijken, gevormd door smaak, ervaringen en nieuwsgierigheid.

En hoe meer we leren, hoe meer die manier van kijken verandert.

Een beetje van de verwondering uit onze kindertijd

Misschien is dat waarom netsuke mij nog altijd doen denken aan onze kinderlijke fascinatie voor kleine figuren.

Als kind verzamelden we voor het pure plezier van ontdekken, fantaseren en kleine schatten bijeenbrengen.

Als volwassene kunnen we andere interesses aan dat plezier toevoegen. We leren over geschiedenis, beeldhouwkunst, materialen, artistieke tradities en individuele snijders. We bestuderen signaturen, vergelijken stijlen en besteden jaren aan het begrijpen van het karakter van een bepaalde periode.

En toch denk ik dat onder al die kennis het gevoel vrijwel hetzelfde blijft.

Het plezier van iets onverwachts vinden. De nieuwsgierigheid naar wat het voorstelt. Het genoegen van het vasthouden, omdraaien en ontdekken van een detail dat we de eerste keer over het hoofd zagen.

En uiteindelijk de voldoening om het toe te voegen aan een verzameling die langzaam een eigen verhaal begint te vertellen.

Een verzameling vertelt ons iets over de kunstenaars die de stukken maakten. Maar ze onthult ook iets over de persoon die ze koos.

Diens smaak. Reizen. Ontdekkingen. De gesprekken en kleine momenten die bij iedere aankoop hoorden.

Na verloop van tijd worden ook die herinneringen onderdeel van wat we koesteren.

Waarom Netsuke mij blijven fascineren

Na zoveel jaren gewijd aan Japanse kunst blijven netsuke voor mij een onuitputtelijke bron van nieuwsgierigheid.

Ik bewonder hun schoonheid, hun verscheidenheid en de vaardigheid van hun makers. Ik houd ook van hun intimiteit: de manier waarop zo’n klein voorwerp je uitnodigt dichterbij te komen en goed te kijken.

Zelfs nadat ik duizenden voorbeelden heb gezien, kan ik nog altijd een stuk tegenkomen dat mij verrast.

Er is iets diep ontroerends aan het vasthouden van een kleine sculptuur die iemand eeuwen geleden heeft gemaakt en te ontdekken dat die ons nog altijd iets kan leren, een gevoel kan oproepen of ons kan laten glimlachen.

Misschien is dat voor mij wel de ware charme van netsuke.

Kleine kunstwerken die in één hand passen en toch een hele wereld in zich dragen.

Eric
Supein Nihonto