Een oude wakizashi in een montering uit de Tweede Wereldoorlog: twee tijdperken in één zwaard

Een wakizashi die in zijn schede wordt tentoongesteld, kan één samenhangend geheel lijken. De lak, de greepomwikkeling en de metalen beslagdelen vormen een complete compositie die doet vermoeden dat alles uit dezelfde tijd stamt.

Toch kan het lemmet binnenin eeuwen ouder zijn.

Museumcollecties bewaren wakizashi die zestiende-eeuws staal combineren met negentiende-eeuwse monteringen. Sommige verenigen onderdelen uit nog meer perioden. Deze zwaarden bieden een boeiende manier om Japans vakmanschap te begrijpen: het voorwerp dat we vandaag zien, kan verschillende hoofdstukken uit zijn geschiedenis bewaren.

Een lemmet uit 1560, eeuwen later opnieuw aangekleed

Een duidelijk voorbeeld bevindt zich in het Metropolitan Museum of Art in New York. De wakizashi met inventarisnummer 91.2.64 heeft een lemmet gedateerd 1560 en een montering uit de vroege negentiende eeuw.

Er liggen dus meer dan twee eeuwen tussen de vervaardiging van het lemmet en de presentatievorm die bewaard is gebleven.

Het museum vermeldt een combinatie van staal, gelakt hout, roggenhuid, walvisbalein en edelmetalen. Deze materialen behoren tot verschillende onderdelen van de zwaardconstructie, samengebracht rond het oudere lemmet.

De dateringen stellen iets concreets vast: het lemmet en zijn huidige montering werden niet samen vervaardigd. Ze identificeren niet alle vorige eigenaars, verklaren niet elke wijziging en laten niet zien hoe het zwaard er in 1560 uitzag.

Dat onderscheid maakt het voorwerp interessanter. De bewaarde vorm is één gedocumenteerde fase in een veel langer bestaan.

Hoe een Japans zwaard van uiterlijk kon veranderen

De constructie van een Japans zwaard maakte het mogelijk het lemmet en de buitenste beslagdelen van elkaar te scheiden. In zijn bespreking van zwaardbeslag beschrijft het Metropolitan Museum hoe de greepconstructie kon worden gedemonteerd en de onderdelen vervangen.

De versierde montering staat bekend als de koshirae. Het vakmanschap ervan kan los van het lemmet worden bestudeerd: lakwerk, metaalwerk en de samenstelling van de beslagdelen verdienen elk aandacht.

Deze constructie helpt verklaren hoe een ouder lemmet in een latere montering bewaard kon blijven. Ze verklaart ook waarom het misleidend kan zijn om een zwaard uitsluitend op zijn uiterlijk te dateren.

Een negentiende-eeuws uiterlijk betekent niet noodzakelijk dat het lemmet ook uit de negentiende eeuw stamt. Evenmin dateert een oud lemmet automatisch alles eromheen in dezelfde vroege periode.

Een wakizashi met onderdelen uit verschillende perioden

Een ander voorbeeld uit het Metropolitan Museum, nummer 91.2.48, maakt deze historische gelaagdheid bijzonder duidelijk.

Het museum dateert het lemmet in de midden tot late veertiende eeuw en schrijft het voorzichtig toe aan Uda Kunimitsu. De overige onderdelen bestrijken een veel ruimere tijdspanne:

• Greepornamenten: late zestiende eeuw.
• Greepkraag: zeventiende eeuw.
• Stootplaat: late zeventiende tot vroege achttiende eeuw.
• Montering: late negentiende eeuw.

Ook een fysieke wijziging is gedocumenteerd. Volgens het museum werd ongeveer tien centimeter van de angel verwijderd toen kortere zwaarden in de mode kwamen. Daardoor ging de signatuur van de zwaardsmid verloren.

Het museum vermeldt bovendien dat de montering werd ontworpen om aan de Europese en Amerikaanse smaak tegemoet te komen.

Deze wakizashi verbindt dus middeleeuws smeedwerk, latere wijzigingen, beslagdelen van verschillende ouderdom en een negentiende-eeuwse presentatie voor een ander publiek. Die gegevens komen uit de catalogusbeschrijving; ze vereisen geen verzonnen verhaal over veldslagen of samoerai-eigenaars.

Nog een gedocumenteerd voorbeeld in het British Museum

Het British Museum bewaart een wakizashi, nummer 1958,0730.5.a–e, die is gecatalogiseerd als onderdeel van een daishō, een bij elkaar passend zwaardpaar.

Het lemmet is gesigneerd door de vierde generatie Tadayoshi van Hizen en door het museum gedateerd op 1650–1700. De beslagdelen dateren uit de negentiende eeuw.

Draken en golven verschijnen op de schede en de beslagdelen en geven het uiterlijk een samenhangend decoratief thema. Die visuele eenheid bestaat naast het leeftijdsverschil tussen het lemmet en zijn uitrusting.

Het voorbeeld laat zien waarom een samenhangend uiterlijk en een gedeelde vervaardigingsdatum twee verschillende zaken zijn. Onderdelen kunnen visueel bij elkaar passen en toch uit verschillende perioden stammen.

De dateringen afzonderlijk lezen

Zoek bij het bestuderen van een beschrijving van een wakizashi naar afzonderlijke informatie over het lemmet, de montering en eventuele individueel gedateerde beslagdelen.

Een datum op een lemmet heeft betrekking op die inscriptie en dat lemmet; ze dateert niet automatisch de schede. Ook een toeschrijving aan een zwaardsmid moet de aangegeven mate van zekerheid behouden. ‘Waarschijnlijk door’ moet ‘waarschijnlijk door’ blijven.

Deze verschillen helpen ons te waarderen wat werkelijk bewaard is gebleven. Een wakizashi kan het werk van ambachtslieden bewaren tussen wie generaties liggen en die elk aan de huidige vorm van het voorwerp hebben bijgedragen.

Zijn geschiedenis kan langer zijn dan zijn uiterlijk aanvankelijk doet vermoeden, en de gedocumenteerde details zijn vaak boeiender dan welk verzonnen verhaal ook.