Namazu: de aardbevingsmeerval in de Japanse kunst

Er is iets aan Japanse kunst dat me steeds weer terugtrekt: het moment waarop een beeld dat ik eerst grappig vind ineens een veel ingewikkelder verhaal begint te vertellen.

Een reusachtige meerval omringd door boze mensen is daar een goed voorbeeld van. Eerst valt me de absurditeit van de scène op. Daarna wil ik weten waarom iedereen zo kwaad is op die vis. Voor ik het weet lees ik over een aardbeving, een stad die probeert te herstellen en mensen wier gevoelens verrassend herkenbaar aanvoelen.

Dat is wat me aantrekt in namazu-e, de Japanse meervalprenten die met aardbevingen worden geassocieerd. Hoe meer ik erover leer, hoe meer mijn blik voorbij het dier gaat, naar de mensen eromheen.

De reusachtige meerval onder de grond

In een Japanse traditie die met aardbevingen verbonden is, leeft een reusachtige meerval onder de grond en laten zijn bewegingen de aarde beven. De godheid Kashima houdt hem in bedwang met een heilige steen, de kanameishi. Afbeeldingen van de bedwongen vis werden ook gebruikt als beschermende amuletten tegen toekomstige aardbevingen. eri.u-tokyo.ac.jp

Ik vind dat een krachtig beeld: een enorm, rusteloos wezen dat door een steen op zijn plaats wordt gehouden. Het geeft een onzichtbaar gevaar een vorm. Plotseling heeft iets dat buiten menselijke controle ligt een gezicht dat we kunnen herkennen, een lichaam waarnaar we kunnen wijzen en zelfs iemand die verantwoordelijk is om het stil te houden.

Voor mij maakt dat de legende tot een aangrijpend vertrekpunt om naar deze prenten te kijken.

Edo, 1855: een stad op zoek naar antwoorden

Op 11 november 1855 werd Edo, het huidige Tokio, getroffen door een verwoestende aardbeving. In de nasleep ervan werd de meerval het onderwerp van gekleurde houtsneden die bekendstaan als namazu-e. De naam betekent “meervalafbeeldingen” en verwijst doorgaans naar de prenten die als reactie op deze ramp werden gemaakt. Digital Exhibitions

Het is gemakkelijk om een oude prent te benaderen als iets aangenaam afstandelijks: een datum, een onderwerp, misschien een paar onbekende tekens. Ik moet mezelf eraan herinneren dat de mensen die deze afbeeldingen voor het eerst zagen, de gebeurtenissen die erop stonden zelf meemaakten.

Die gedachte verandert de manier waarop ik naar de humor kijk. Ik ben minder geïnteresseerd in de vraag of een scène me laat lachen en nieuwsgieriger naar wat ze betekend kan hebben voor iemand die net zijn huis had verloren.

De woede een doel geven

Sommige prenten die kort na de aardbeving werden gemaakt, tonen slachtoffers die wraak nemen op de meerval vanwege de verwoesting die hij zou hebben veroorzaakt. eri.u-tokyo.ac.jp

Daar zit een onmiddellijk begrijpelijke emotionele logica in. De ramp is een wezen geworden waarmee je de confrontatie kunt aangaan. Mensen kunnen zich eromheen verzamelen, het beschuldigen en verantwoording eisen.

Ik zou ervoor oppassen om het komische uiterlijk van deze scènes te zien als bewijs dat iemand de ramp licht opvatte. Wanneer ik ernaar kijk, zie ik ruimte voor verschillende gevoelens tegelijk: woede, angst, machteloosheid en misschien ook de opluchting dat er een beeld bestond dat andere mensen konden begrijpen.

Juist die combinatie maakt ze de moeite waard om langer te bekijken.

Waarom zou iemand de meerval aanmoedigen?

Een voorbeeld uit de Caltech Archives bevat een ongemakkelijke wending. De reusachtige meerval tilt de steen op die hem tegenhoudt, terwijl timmerlieden en stukadoors hem aanmoedigen omdat het herstellen van de aardbevingsschade hun werk zal opleveren. digital.archives.caltech.edu

Dat is het detail dat bij mij blijft hangen.

Hetzelfde wezen kan er heel anders uitzien, afhankelijk van wie ernaast staat. De één ziet verwoesting. De ander ziet broodwinning. De afbeelding vraagt ons om beide te zien.

Ik lees het als een scherpe observatie van de ongelijke gevolgen van een ramp. Het laat me nadenken over waar medeleven ophoudt en eigenbelang begint, en of de mensen die de prent destijds zagen daar ook over discussieerden.

Ik kan hun gesprekken niet kennen. Maar het beeld geeft me een reden om me de vragen voor te stellen die ze zichzelf misschien hebben gesteld.

Een meerval betreedt het kabuki-podium

De verbeeldingskracht achter deze prenten reikte tot aan theatrale parodie. Het National Museum of Japanese History documenteert een voorbeeld waarin een meerval de plaats van een personage inneemt in een scène die is bewerkt uit het kabukistuk Keisei Asamagatake. De geest van een courtisane confronteert hem en brengt zo de aardbeving binnen in een vertrouwd theatraal verhaal. archive.rekihaku.ac.jp

Ik houd van die extra laag van herkenning. Een kijker die het stuk kende, bracht iets mee naar het beeld dat ik pas via onderzoek moet leren begrijpen.

Dat is een nuttige herinnering telkens wanneer ik naar Japanse houtsneden kijk: sommige van de interessantste details worden pas zichtbaar wanneer iemand ons helpt de verwijzing te begrijpen.

Een beetje context kan de ervaring van kijken volledig veranderen.

Verder kijken dan de vis

De volgende keer dat u een namazu-e tegenkomt, zou ik aanraden te beginnen bij de figuren rond de meerval. Wie komt dichterbij? Wie lijkt boos? Wie lijkt ervan te profiteren? Wat doen hun handen?

Dat zijn de vragen die ik aan het beeld zou stellen voordat ik één vaste interpretatie probeer te kiezen.

Ik laat ook graag wat ruimte voor onzekerheid. Een visuele grap kan afhangen van een woord dat ik niet kan lezen of van een verwijzing die ik nog niet heb herkend. Het is plezierig om een antwoord te ontdekken, maar ook om te beseffen hoeveel er nog te leren valt.

De mensen naar wie ik blijf zoeken

Wat me bij namazu-e vooral bijblijft, is het menselijke gezelschap dat zich rond zo’n onwaarschijnlijk dier verzamelt.

Ik zie mensen die proberen uit te leggen wat er is gebeurd, mensen die iemand zoeken om de schuld te geven en mensen die een manier vinden om iets angstaanjagends in een beeld om te zetten. Als ik naar deze prenten kijk, voel ik me dichter bij de vragen dan bij gemakkelijke antwoorden.

Dat is voor mij een van de genoegens van Japanse kunst. Ik begin met nieuwsgierigheid naar een onbekend onderwerp en eindig met nadenken over ervaringen die ik herken.

Soms is een reusachtige meerval genoeg om die deur te openen.