Nanbanlak voor Europa: het historische verslag van het V&A

Nanbanlak voor de Europese markt komt aan bod in het historische verslag van het V&A over de ontmoeting tussen Japan en Europa. Dit artikel volgt de vergelijking in dat verslag tussen de algemene exportproductie en specifieke Nederlandse opdrachten van hoge kwaliteit, waaronder de Van Diemen-doos. Het geeft de beschrijving van het museum van deze voorbeelden weer en is geen overzicht van al het Japanse lakwerk dat naar Europa werd uitgevoerd.

Ter illustratie van Japans lakwerk: een inrō met een haan en hen uit de collectie van Supein Nihonto. Dit object wordt niet aangeduid als nanbanlak voor de export.

Bekijk voor voorbeelden van Japans lakwerk in een andere objectvorm onze inrō-collectie.

Wat de aanduiding voor export betekent

Volgens het verslag van het V&A waren Portugese handelaren gecharmeerd van het uiterlijk en de decoratieve mogelijkheden van Japans lakwerk en gaven zij objecten in opdracht voor Europese kopers. De term nanbanlak beschrijft lakwerk dat voor die markt was bestemd. De term verwijst naar een commerciële bestemming; op zichzelf zegt hij niets definitiefs over de kwaliteit van een afzonderlijk object of over alle keuzes van de maker.

Dat onderscheid is belangrijk bij het lezen van een collectieomschrijving. De vraag wie een object bestelde of ontving, is een andere dan de vraag hoe het is versierd. Door die vragen uit elkaar te houden, voorkomen we dat alle objecten met een Europese connectie worden gezien alsof ze voor dezelfde klant, gelegenheid of hetzelfde doel zijn gemaakt.

De kwaliteit van de productie verschilde

Het V&A beschrijft de productie van nanbanlak, vergeleken met Japanse maatstaven, als werk waarbij relatief minder tijd en zorg werden besteed. Dat is de vergelijkende beoordeling van het museum en geen bewijs dat elk geëxporteerd object slecht was gemaakt. Het verslag brengt meteen een belangrijke nuance aan met voorbeelden van hoogwaardige Nederlandse opdrachten.

De bruikbare vergelijking is dus die tussen een algemene beschrijving van de exportproductie en specifieke, gedocumenteerde opdrachten. Geen van beide kanten moet tot een absolute regel worden verheven. Een marktaanduiding vervangt niet het onderzoek van het object, de gedocumenteerde omstandigheden en de technieken die in de collectieomschrijving worden genoemd.

De Van Diemen-doos als gedocumenteerde uitzondering

Het V&A noemt werk van hoge kwaliteit dat in de jaren 1630 en begin jaren 1640 voor Nederlandse opdrachtgevers werd gemaakt. Het voorbeeld is een documentendoos die werd gemaakt voor Anton van Diemen, gouverneur-generaal van Nederlands-Indië van 1636 tot 1645. Het museum dateert de doos op 1636–39 en registreert haar onder collectienummer W.49-1916.

Het verslag benadrukt verfijnde laktechnieken en versieringen die zijn ontleend aan de Japanse klassieke literatuur. Dit voorbeeld ondersteunt een nauwkeurige conclusie: een Europese opdracht kon verfijnd Japans vakmanschap en Japanse onderwerpen omvatten. Het toont niet aan dat elke Nederlandse opdracht dit voorbeeld volgde of dat de kwaliteit alleen uit de nationaliteit van de opdrachtgever kan worden afgeleid.

Bestemming en decor samen bekijken

De buitenlandse opdrachtgever en het Japans-literaire decor horen bij hetzelfde gedocumenteerde object. Ze hoeven niet als tegenstrijdige identiteiten te worden beschouwd. De opdracht verklaart de band met een Europese ontvanger, terwijl de beschrijving van het decor een ander aspect van het werk toelicht.

Voor wie geïnteresseerd is in Japans lakwerk is dit een nuttiger uitgangspunt dan een eenvoudige tegenstelling tussen exportkunst en kunst voor de binnenlandse markt. Kijk wat er daadwerkelijk is vastgelegd over de ontvanger, de vorm en de decoratie. Als de collectieomschrijving iets niet vermeldt, laat die vraag dan open in plaats van een aantrekkelijk maar onbewezen historisch verhaal toe te voegen.

Deze bespreking beperkt zich tot het gepubliceerde verslag van het V&A. Het is geen volledige studie van exportlak en stelt geen productienorm vast voor alle ateliers of opdrachten. Elk ander object vraagt om onderzoek naar zijn eigen gedocumenteerde geschiedenis.

Verder lezen

• Wat is een Inrō?

Bronnen

• de ontmoeting tussen Japan en Europa, 1573–1853